De geschiedenis van Professor Cortini, zijn echte naam was Johan Hubert Crutzen. Hij was een broer van Paul Crutzen (mijn kapper in Chevremont toen ik klein was ) en een neef van mijn vader. Ik vond op Internet zijn levensverhaal en hoe hij wist te overleven in de Japanse kampen als krijgsgevangene.
De Grote Cortini: De goochelaar van de Changi-krijgsgevangenen
De Nederlandse goochelaar en illusionist 'The Great Cortini' (De Grote Cortini) raakte verwikkeld in de oorlog in het Verre Oosten en eindigde als krijgsgevangene van de Japanners. Hij gebruikte zijn goochelkunsten om het moreel van zijn medegevangenen op te vijzelen en om de brute en barre omstandigheden van de gevangenschap en de dwangarbeid te overleven.
Gevangene van de Japanners
Toen het Japanse leger tijdens de Tweede Wereldoorlog enorme gebieden in Zuidoost-Azië en de Stille Oceaan onder de voet liep, namen ze bijna 200.000 geallieerde soldaten, mariniers en vliegeniers gevangen. Nog eens duizenden kwamen om bij het verzet tegen de invasie.
De oorlog in Europa had de betrokkenheid van Groot-Brittannië, Frankrijk en Nederland in de regio verzwakt. Het Verre Oosten lag wijd open voor Japans droom van dominantie in heel Azië.
Een van de gevangengenomen militairen was een Nederlandse entertainer die bekendstond als The Great Cortini of Professor Cortini. Cortini (echte naam Hubert Joseph Crutzen), geboren op 29 december 1912, kwam uit Vaals in het zuidoostelijke puntje van Nederland. Van beroep was hij goochelaar/illusionist, en tijdens de oorlog diende hij als soldaat (soldaat der tweede klasse) bij een transportdivisie.
Cortini bevond zich in Magelang, Centraal-Java, waar hij de verdediging van Nederlands-Indië (het huidige Indonesië) ondersteunde toen de Japanners op 17 december 1941 een campagne startten om de eilanden te veroveren. De invasie begon tien dagen na de Japanse aanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor in Hawaï, die ertoe leidde dat Nederland de oorlog verklaarde aan het Keizerrijk Japan.
(Afbeelding: Soldaten van het Keizerrijk Japan op een aanvalsschip tijdens WO2 — Bron: Publiek domein)Naarmate de Japanse invasie van Nederlands-Indië vorderde, namen zij duizenden Nederlandse militairen en burgers gevangen. Java gaf zich formeel over aan de Japanners op 12 maart 1942. Op of rond deze datum (waarschijnlijk 17 maart) werd Cortini krijgsgevangene (POW).
Aanvankelijk hielden de Japanners het gevangengenomen personeel vast op de eilanden waar ze gevangen waren genomen. Zo bracht Cortini zijn eerste acht maanden als krijgsgevangene door op Java.
Eind 1942 transporteerden de Japanners echter veel van de Nederlandse krijgsgevangenen en burgergeïnterneerden van Java en Sumatra naar Singapore, waar de meeste Britse, Australische en andere geallieerde gevangenen werden vastgehouden.
Cortini werd vervoerd op een schip dat overvol zat met andere krijgsgevangenen (bekend als een hell ship vanwege de erbarmelijke omstandigheden en de vele sterfgevallen tijdens de reis) vanuit Batavia, de hoofdstid van Nederlands-Indië [nu Jakarta in Indonesië]. De SS Oryoku Maru vertrok op 27 oktober 1942 uit Batavia met krijgsgevangenen Groep Nr. 5 en kwam een week later, op 2 november, aan in Singapore.
(Afbeelding: SS Oryoku Maru, een Japans passagiers-/troepenschip gebruikt voor het transport van krijgsgevangenen — Bron: Wikipedia)
De bestemming van de krijgsgevangenen, Singapore, was in februari 1942 in handen van de Japanners gevallen toen het door de Britten geleide garnizoen daar gedwongen werd zich over te geven. De Japanners hielden zo'n 3.000 burgers vast in de Changi-gevangenis in het oostelijke deel van het eiland en bouwden een complex van nabijgelegen kazernes van het Britse leger om tot een kamp voor 50.000 geallieerde krijgsgevangenen.
De Changi concertparty's
Cortini kwam begin november 1942 aan op het schiereiland Changi. Tegen die tijd hadden de gevangenen verschillende concert parties (theatergezelschappen) opgericht om de verveling van de gevangenschap tegen te gaan. Deze concertparty's waren groepen entertainers, deels amateur en deels professioneel, samengesteld uit de rangen van de eenheden die krijgsgevangen werden gehouden of de burgers die samen met hen vastzaten. Ze voerden toneelstukken, musicals, variétéshows, concerten en ander amusement op om het moreel van hun publiek te stimuleren.
In de eerste maand dat Cortini arriveerde, trad hij op in een variétéshow met de 18th Division Concert Party. Dit gezelschap bestond uit tien artiesten, waaronder de Britse artillerist en lid van The Magic Circle, Fergus Anckorn. De krijgsgevangenen voerden de show op in The New Windmill Theatre, een podium/gehoorzaal gebouwd in een voormalig NAAFI-gebouw (kantinegebouw). Cortini, een net gearriveerde attractie, was de hit van de show:
"De Nederlandse illusionist, 'Professor' Cortini, trad met ons op. Hij was natuurlijk nergens professor in. Sterker nog, hij was nauwelijks opgeleid, maar hij was een eersteklas illusionist."
Als professioneel goochelaar nam Cortini uiteraard het voortouw bij de oprichting van een Nederlandse concertparty.
"Hij noemde zichzelf 'the Great Cortini' en zijn act heette 'Cortini's Magical Eye'. Zijn troupe noemde hem 'de Professor' en toen ik ging kijken of ik hem kon ontmoeten, werd mij door zijn troupe verteld: 'De Professor rust momenteel uit. Je zult later moeten terugkomen.' Welnu, ik ging later terug en had een goed gesprek met 'de Professor'. Hij nodigde me uit om als goochelaar deel te nemen aan zijn show..."
In januari 1943, twee maanden na hun eerste gezamenlijke optreden, werkten de twee samen aan een volledige show die in het teken stond van magie. Magic Nights werd opgevoerd in een ruimte die bekendstond als The Palladium Theatre in de buurt van het Roberts Hospital binnen het krijgsgevangenencomplex. Anckorn herinnerde zich:
"Omdat de faciliteiten van het theater zo goed waren, brachten we volledige goochelshows, met de illusie-act van de Professor – mensen doormidden zagen en dat soort dingen – en ik die een bescheiden hoeveelheid goochelwerk deed."
"Eén show die we deden begon in een macabere toon, passend bij onze omgeving. Het licht ging uit en de gordijnen werden gedeeltelijk geopend, waarna de Professor daar tussen stond. Maar terwijl je keek, veranderde hij geleidelijk in een skelet – een compleet skelet – en daarna veranderde hij weer in een man, boog en verdween achter de sluitende gordijnen."
Andere illusies omvatten een guillotine, een zweefact en mogelijk een act met levende dieren.
(Afbeeldingen: Een programma voor de Magic Nights, met in de hoofdrol The Great Cortini en Fergus Anckorn (januari 1943) & De lijst met acts in de Magic Nights-show — Bron: The Jack Wood Collection)
Gezien het feit dat Cortini een krijgsgevangene was in een krap, smerig kamp, is het ongelooflijk dat hij ten eerste een avondvullende goochelshow op poten wist te zetten, en ten tweede dat deze ogenschijnlijk hoogwaardige illusies bevatte. Ik ken geen andere voorbeelden van goochelkunst die op deze schaal tijdens de Tweede Wereldoorlog in een ander krijgsgevangenenkamp werd beoefend.
Cortini heeft mogelijk enkele kleine rekwisieten kunnen behouden toen hij gevangen werd genomen en tijdens zijn gevangenschap op Java en zijn overplaatsing naar Singapore, maar de rest moet hij hebben gemaakt terwijl hij vastzat in het Changi-complex. De schaal van zijn show in Changi was zo groot dat hij werd ondersteund door zijn eigen gezelschapsmanager, toneelmeester, elektricien en assistenten (gekozen uit zijn mede-krijgsgevangenen).
(Afbeeldingen: Geallieerde krijgsgevangenen in het Changi-complex in het oosten van Singapore & Een artiest op een geïmproviseerd podium in Changi — Bronnen: Imperial War Museum / Publiek domein)
Na enkele maanden van overbevolking in de Changi-gevangenis en de nabijgelegen kazernes, selecteerden de Japanners groepen krijgsgevangenen om van het schiereiland Changi te verhuizen naar nieuwe kampen in Thailand. De Japanners beloofden betere omstandigheden. Maar de herplaatsing werd een reis naar de hel.
De Dodenspoorlijn
Om hun oorlogsinspanningen te ondersteunen, besloten de Japanners een spoorlijn aan te leggen van Thailand naar Birma. Dit stelde hen in staat om hun troepen die tegen de geallieerden vochten in Birma over land te bevoorraden, waarmee ze zeeroutes omzeilden die kwetsbaar waren voor aanvallen van geallieerde oorlogsschepen en onderzeeboten. Zodra de spoorlijn voltooid was, waren de Japanners van plan de Britten in India aan te vallen, evenals de geallieerde bevoorrading naar China.
De bouw van de Thailand-Birma spoorweg (ook bekend als de Birma-Thailand of Birma-Siam spoorweg) begon medio 1942. Deze liep van Nong Pladuk in Thailand naar Thanbyuzayat in Birma (nu Myanmar). Het was een monumentale constructie-inspanning die meer dan een jaar in beslag nam, waarbij de 415 kilometer lange route van de spoorweg door rijstvelden, dichte jungle en heuvels sneed en verschillende rivieren overstak.
(Afbeelding: De Dodenspoorlijn — Bron: Philip Cross)
Om troepen vrij te maken voor andere fronten, zette het Japanse leger 60.000 krijgsgevangenen en gedetineerden in om de spoorweg te bouwen. Hieronder bevonden zich troepen uit het Britse Rijk, Nederlandse en koloniale militairen uit Nederlands-Indië en enkele honderden Amerikaanse militairen die grotendeels tijdens de Slag in de Javazee gevangen waren genomen. Toen deze manschappen niet in staat bleken te voldoen aan de krappe deadlines die de Japanners voor de voltooiing van de spoorweg hadden gesteld, lokten of dwongen ze 200.000 Aziatische arbeiders (rōmusha's) om voor hen te werken.
Gevangenen op het schiereiland Changi werden naar werkkampen in Birma of Thailand gestuurd om de spoorlijn aan te leggen. Cortini werd op 15 januari 1943 vanuit Singapore naar het binnenland ('up country') getransporteerd. Er wordt aangenomen dat hij eerst naar een kamp in Nong Pladuk werd gestuurd. Gelegen tussen de rijstvelden en bananenplantages, was Nong Pladuk het startpunt voor de Thaise kant van de spoorweg. Maar mogelijk is hij daar niet lang gebleven, aangezien hij, net als veel van het Nederlandse contingent krijgsgevangenen, in Birma belandde. Hij was gestationeerd in Regue, op 100 kilometer van het einde van de spoorlijn.
(Afbeelding: Krijgsgevangenen in het Verre Oosten aan het werk aan de Thailand-Birma spoorweg — Bron: BBC)
Uitgehongerd, zonder medicijnen en gedwongen om onmogelijk lange uren te maken op afgelegen, ongezonde locaties, kwamen meer dan 14.000 krijgsgevangenen om het leven bij de aanleg van de spoorweg. Het aantal dode rōmusha's bereikte waarschijnlijk de 94.000.
Het sterftecijfer onder de Nederlandse gevangenen en gedetineerden die aan de spoorweg werkten, bedroeg 16%.
Mentale ontsnapping aan de dwangband
Ontsnappen uit de krijgsgevangenenkampen in Thailand en Birma was praktisch onmogelijk. De bases lagen te ver van de bevriende linies, de reis was te gevaarlijk en de overlevingskansen waren te klein.
In plaats daarvan zochten sommige krijgsgevangenen een mentale ontsnapping en vonden de energie om 's avonds of op incidentele rustdagen amusement te organiseren voor hun medegevangenen.
Het werken aan kampamusement gaf de betrokkenen een doel en een gevoel van teamgeest terwijl ze aan de spoorlijn zwoegden. En wanneer de gevangenen het toneelstuk, de revue of het concert opvoerden, bracht dat een oprecht gevoel van voldoening. Dit soort zaken was moeilijk overeind te houden onder de barre omstandigheden waarmee de krijgsgevangenen in het Verre Oosten kampten. Een tweede voordeel was simpelweg plezier en escapisme. De artiesten en het podiumpersoneel konden vanaf een vroeg stadium van de repetities opgaan in de productie. Tijdens de voorstellingen konden zij en hun publiek voor een uurtje of twee ontsnappen naar een gelukkiger wereld.
Charles Pryor, een matroos die de ondergang van de USS Houston overleefde en eindigde als een van de weinige honderden Amerikaanse krijgsgevangenen die aan de spoorlijn werkten, herinnerde zich dat hij een van Cortini's geïmproviseerde optredens zag in Hlepauk, aan de rand van de Birmaanse jungle:
"Ik denk dat we zes weken werkten voordat we onze eerste yasumi [Japans voor rustdag] hadden. Ik weet nog dat toen die eerste dag aanbrak, een paar jongens met talent een concert organiseerden; we verzamelden ons op een stukje hoger gelegen grond daarbuiten en lieten dat het podium zijn. Degenen die iets konden, zongen een liedje of droegen een gedicht voor of zoiets... We hadden een Nederlander bij ons die een professionele goochelaar was [Cortini]. Natuurlijk was hij een goede entertainer... Sommige rōmusha's uit een naburig werkkamp kwamen naar de show kijken, maar toen de goochelaar een truc deed waarbij een zakdoek in de lucht danste, maakten ze dat ze wegkwamen."
Cortini's goochelkunsten hielpen hem de barre omstandigheden van zijn gevangenschap en dwangarbeid te overleven. Toen zijn Japanse bewakers hoorden van zijn talent, liet de kampcommandant de Nederlander vaak halen om trucs te vertonen. Hij verwierf daarmee een bevoorrechte, hoewel gevaarlijke positie. Sommige bewakers waren zo onder de indruk van Cortini's magische effecten dat ze diep bogen uit respect wanneer ze hem zagen, en hem af en toe onbegeleid het gevangenenkamp lieten verlaten.
(Afbeelding: Een Japanse krijgsgevangenenkaart voor Cortini (Johan Hubert Crutzen) — Bron: Nationaal Archief)
Een reizend theatergezelschap
In november 1943, een jaar na de aankomst van de eerste krijgsgevangenen uit Singapore om aan de Birmaanse kant van de spoorweg te werken – en een maand nadat de spoorweg grotendeels voltooid was – verordonneerde de Japanse commandant aldaar dat er ter gelegenheid hiervan een reeks revueshows door krijgsgevangenen gehouden moest worden. Een groep gevangengenomen artiesten werd uit verschillende kampen samengesteld tot een reizend gezelschap, een zogenaamde 'flying concert party'.
Variétéshows of revues vereisten de minste repetitietijd en waren voor de krijgsgevangenen het makkelijkst te organiseren. Aan elkaar gepraat door de grappen en het commentaar van een conferencier, of een flinterdun verhaallijn, konden ze de meest uiteenlopende artiesten herbergen die in het kamp te vinden waren.
Cortini werd gevraagd om zich bij deze multinationale concertparty aan te sluiten, waar hij optrad naast Britten, Australiërs en anderen. Met een minimale voorbereiding en repetitietijd gaf de concertparty haar eerste optreden op 19 november in het werkkamp Aungganaung (kilo 105), alvorens te beginnen aan een hectische vijfdaagse tournee.
Het reizende gezelschap pendelde op en neer langs de lijn en trad op in de werkkampen van de krijgsgevangenen, waarvan de meeste zelf geen entertainment hadden. Ter voorbereiding op het bezoek van de groep gaven de Japanners de gevangenen in kampen zonder podium de opdracht er een te bouwen.
Na een jaar zwoegen aan de spoorlijn was de show een welkome, zij het vluchtige, verlichting voor de gevangenen.
Na de show in Little Nikki, net over de grens in Thailand, schreef majoor Jim Jacobs van de spoorleggende Mobile Force No. 1 over het bezoek van de concertparty:
"Ze gaven ons die avond een schitterende show... Het was een professionele, verfrissende show die onomstotelijk bewees dat er, ongeacht het lijden, altijd een groep is die ellendige momenten kan minimaliseren en het moreel kan opbouwen."
De driehonderd Nederlanders/Indische Nederlanders die vanuit het hoofdkamp in Little Nikki waren komen lopen om naar het concert te luisteren, deelden zijn mening.
In Paya Thanzu Taung zei krijgsgevangene Arnold Jordon:
"Een van de mooiste staaltjes van tovenarij en vliegensvlugge vingervlugheid die men zich waar dan ook zou kunnen wensen, werd gegeven door een slimme jonge Nederlandse jongen [Cortini] die, met niet meer dan een gescheurd overhemd om zijn magere ribbenkast te verbergen en dienst te doen als de wijde mouwen van het vak, ons verrukte met zijn optreden."
Goochelen zonder rekwisieten en geheime hulpmiddelen is ongelooflijk moeilijk, maar Cortini improviseerde en overwon deze uitdagingen. Voorbeelden van de trucs die hij uitvoerde waren het laten zweven van ijzeren staven en het tevoorschijn toveren van munten uit blokken hout.
Op weg van de flying concert party naar Khonkhan, het meest westelijke kamp van hun tournee, stopte het gezelschap in Regue, het thuiskamp van Cortini en diverse andere Nederlandse/Indische artiesten uit de groep. Daar gaven ze twee voorstellingen voordat ze naar Khonkhan vertrokken. Ze sloten hun tournee op 23 november af in Mezali, waar ze drie dagen later een galavoorstelling (command performance) gaven voor luitenant-kolonel Nagatomo.
Nagatomo stelde voor om van de concertparty een permanent gezelschap te maken dat langs de kampen van de spoorweg zou blijven reizen. De artiesten wilden echter niets van dat plan weten, omdat ze het onrechtvaardig vonden om permanent te entertainen terwijl hun mede-krijgsgevangenen zwoegden. Twee dagen na de galavoorstelling ging de sterrenploeg uit elkaar en keerden de leden terug naar hun eigen kampen.
Verder trekken
Een maand later, in december 1943, trad Cortini op in een andere show. De productie, in Regue, was een uitgebreide Afscheidsvoorstelling georganiseerd door de Rimboe Club, een van de concertparty's. Andere acts op het programma waren een openingsrepertoire door van Dorst (de adjudant van de Nederlandse eenheid); een mappentrommel door van Dalmen "en zijn mannen"; van Damm met zijn muzikanten, de "Dutch Blue Four"; en een finale met een 'Miss Waikiki' die een Hawaïaanse hula uitvoerde.
(Afbeelding: Souvenirprogramma voor de Afscheidsvoorstelling met Cortini (december 1943) — Bron: Lodewikus D. De Kroon, Museon, Den Haag)
Ze zetten de show op ter ere van een groep krijgsgevangenen uit Regue die vertrok naar een nieuw basiskamp in Thailand. Cortini werd in een latere groep naar Thailand gestuurd. Er volgde nog meer zware arbeid.
Er zijn ook aanwijzingen dat hij eind 1944 of 1945 naar Frans-Indochina [nu Vietnam, Cambodja en Laos] is gestuurd.
Overwinning op Japan
Na die afscheidsvoorstelling in Regue duurde het nog 18 maanden voordat de geallieerden het Keizerrijk Japan op 15 August 1945 tot overgave dwongen. Met veel geluk, en een beetje hulp van zijn magie, overleefde de 32-jarige Cortini de Japanse gevangenschap. Hij was zwaar ondervoed en ziek, maar hij leefde.
Het is goed gedocumenteerd dat de entertainers onder de krijgsgevangenen en burgergeïnterneerden, met hun muziek, magie en vrolijkheid, een cruciale rol hebben gespeeld bij het helpen van de gevangenen aan de Thailand-Birma spoorweg om de onvoorstelbare ontberingen van dat bouwproject en de jaren van gevangenschap die volgden te doorstaan.
Het amusement dat zij produceerden, maakte voor velen het verschil tussen leven met hoop en wegzinken in wanhoop.
Aan boord van een transportschip dat na de bevrijding naar huis voer, werd de waarde die entertainment in het leven van de krijgsgevangenen had gespeeld besproken door militaire artsen. "Er zijn veel levens gered," zeiden ze. "Niet alleen onder degenen die daadwerkelijk ziek waren, maar ook onder degenen die gemakkelijk bezweken zouden zijn als ze geen reden hadden gehad om te leven."
Na de oorlog
Na de oorlog vertrok Cortini naar Nederland om te herstellen en zijn carrière in de goochelkunst weer op te pakken.
Terug in Amsterdam in zijn vaderland bezocht Cortini in augustus 1946 een Internationaal Goochelaarscongres. Het congres bracht 300 goochelaars uit heel Europa samen. Onder de ingeschrevenen bevonden zich twee andere voormalige krijgsgevangenen uit het Verre Oosten, waaronder Fergus Anckorn.
(Afbeelding: Artikel over Cortini's deelname aan het Internationaal Goochelaarscongres — Bron: Dundee Evening Telegraph, 12 augustus 1946)
Het internationale congres leidde twee jaar later tot de oprichting van de Fédération Internationale des Sociétés Magiques (FISM), die vandaag de dag nog steeds bestaat.
Toen het theaterwerk in de jaren vijftig plaatsmaakte voor hotel- en nachtcluboptredens, werd Cortini een nachtclubgoochelaar. Hij toerde internationaal en keerde zelfs terug om op te treden in Singapore.
(Afbeelding: Een zeldzame foto van Cortini tijdens een optreden in Calcutta, India (1960) — Bron: H.M. Vakil’s ‘Cigam’ Magazine, 1960)
Hij vestigde zich in Amsterdam en opende daar op latere leeftijd een goochelwinkel.
Een link met Houdini?
Als krijgsgevangene, en wellicht ook voor en na de oorlog, profileerde Cortini zich als een vermeende neef van de Hongaars-Amerikaanse goochelaar en boeienkoning Harry Houdini. Fergus Anckorn deed dit af als een promotiestunt. Maar als we nog eens kijken naar Cortini's krijgsgevangenenkaart in dit blog, staat daar dat de naam van Cortini's moeder A.B. Houdini was...
Het is echter hoogst onwaarschijnlijk dat Cortini familie was van Harry Houdini. De achternaam Houdini was een verzonnen artiestennaam, gevormd door een 'i' toe te voegen aan de naam van een beroemde negentiende-eeuwse Franse goochelaar genaamd 'Houdin'. Er waren dus geen familieleden die de achternaam 'Houdini' droegen; hun werkelijke achternaam was Weisz (verengelscht tot Weiss). Bovendien had Houdini slechts één zus, die in Amerika werd geboren en woonde, en zij heette Carrie Gladys Weiss.
Hij was geen familie van Houdini, wel van mij. Ik schreef hem in 1992 een brief en daar kwam heel veel later een antwoord op, in de brief stond dat ik hem niet kwalijk moest nemen dat zijn Nederlands slecht is, want om de brief te kunnen schrijven had hij eerst lezen en schrijven moeten leren. Nadat hij weer terug was uit het verre oosten, is hij gaan wonen in Lanaken. Hij had 1 zoon in Nijmegen wonen die in een begeleid wooncomplex woonde waar geestelijk gehandicapte mensen woonden. vader en zoon hadden geen contact. in. de jaren 90 heeft er een artikel in de krant gestaan waar de zoon de vader zocht en zo ben ik aan zijn adres gekomen. Ik denk dat hij niet meer leeft, dan zou hij 114 jaar moeten zijn geworden. Ik heb nog eens een van zijn ex vrouwen aan de telefoon gehad die ook naar hem opzoek waren.
Jan Crutzen een zoon van zijn broer Paul Crutzen, heeft met hem opgetreden zo vertelde hij mij eens.
